(HBĐT) - Hàng nghìn năm qua, bộ lịch Khao Roi (Đoi) được lưu giữ trên 12 thanh tre dài chừng 25 - hơn 30 cm. Trên các thanh tre có khắc 30 khắc, tượng trưng 30 ngày trong tháng theo lịch Trăng, trên các ngày có khắc ký hiệu, biểu tượng nói về lịch tiết và các yếu tố được cho là chi phối trong ngày đó hoặc chỉ hiện tượng thiên văn, quỹ đạo mặt trăng giao hội cùng sao Roi (Đoi - Tua Ra).           

 

Sơ lược giới thiệu và giải mã một sô biểu tượng trong lịch Khao Roi (Đoi) của người Mường

 Hàng nghìn năm qua bộ lịch Khao Roi (Đoi) này được lưu giữ trên 12 thanh tre dài chừng 25 cm đến hơn 30cm. Trên các thanh tre có khắc 30 khắc tương trưng 30 ngày trong tháng theo lịch Trăng, trên các ngày có khắc các ký hiệu, biểu tượng nói về lịch tiết và các yếu tố được cho là chi phối trong ngày đó hoặc chỉ hiện tượng thiên văn, quỹ đạo mặt trăng giao hội cũng sao Roi (Đoi – Tua Ra).

Trong khuôn khổ thanh tre hạn hữu như vậy, người Mường xưa đã rất cân nhắc, rất cẩn thận lựa chọn các ký hiệu, các biểu tượng để khắc lên thanh tre, làm nên bộ lịch Khao Roi (Đoi) như chúng ta đã biết cho đến ngày nay.

Các ký hiệu cơ sở, cơ bản trên lịch Khao Roi:

Qua sưu tầm, tìm hiểu cho thấy lịch Đoi của người Mường sử dụng các mã hiệu đơn giản nhưng rất cơ bản sau:

 

TT

Loại ký hiệu

Cách tạo ra ký hiệu

Tên gọi

Ghi chú

Tên gọi tiếng Mường

Dịch sang tiếng Phổ thông

1

Tạo hình răng cưa

Khớc tỉnh ngă̒i

Nấc tính ngày

Thực chất cũng là các vạch ngắn xếp hình chữ v.

2

Khoan, đục tạo chấm hay lỗ tròn nhỏ

Lô kon

Lỗ nhỏ

Lỗ, chấm, số 0.

3

Khắc Vạch

Va̭ch

Vạch

Đó là một đoạn thẳng ngắn.

 

 

 

 

 

 

 

Từ 3 ký hiệu đơn giản này được sử dụng để tạo các hình tượng biểu thị các ngày: Mưa, ngày Cá, ngày Lô hay ngày Roi (Đoi).v.v... trên thanh tre.

Như hình chữ V sử dụng 2 vạch thẳng tạo nên chỉ ngày Cá đi, ngày Khoang Ka̠c - Khoang Cạc dùng 2 vạch thẳng giao nhau hình chữ X tạo nên, ngày Đoi sử dụng các lỗ nhỏ xếp hình trên đỉnh vạch thẳng đứng.v.v...

Có thể coi đây là các chữ cái xếp nên các từ ngữ trên lịch thẻ tre của người Mường.

Quan sát kỹ ta thấy hình nấc răng cưa chỉ ngày thực chất cũng là 2 vạch xếp nghiêng tạo các hình chữ V liên tục liền kề nhau. Như vậy bản chất tận cùng của các ký hiệu trên lịch Roi chỉ có hai ký hiệu là lỗ và vạch ngắn chính là các số "o” và "1”.

Biểu tượng ngày Khao Roi (Đoi)

Người Mường sáng tạo ra lịch thẻ tre chính là sử dụng tên cụm sao này đặt tên cho lịch.

Ngày Roi (Đoi) chính là ngày sao Roi giao hội với mặt trăng, mỗi một tháng có 1 lần.

Trên thẻ tre ngày Roi được tạo hình một vạch thẳng, trên đỉnh có 1 lỗ tròn, hai bên có 2 hoặc 3 lỗ tròn đối xưng nhau. Tuy nhiên một số bộ lịch có những khắc họa khác nhau.

Riêng các bộ lịch thẻ tre sưu tầm ở vùng huyện Lạc Sơn không có khắc họa hình tượng ngày sao Roi (Đoi)

 

1

2

3

4

 

 

 

 1. Biểu tượng chỉ các ngày đơn yếu tố:

Các ngày đơn yếu tố trên lịch Roi là những ngày được dân gian Mường cho rằng chỉ có một yếu tố xảy ra. Như ngày Cá, ngày Hao, ngày Lỗ, ngày Roi .v.v..

 

Hình vẽ số 1: Các kí hiệu chỉ yếu tố đơn trên lịch Roi

 

 

Lịch Khao Roi của người Mường có 8 ngày đơn yếu tố, được thể hiện trên Hình số 1 từ phần Gốc lịch tính ra phía tay phải, gồm có:

-Ngă̒i Lô - Ngày Lỗ

-Ngă̒i Haw - Ngày Hao

-Ngă̒i Kả - Ngày Cá - Ngày Cá đi

-Ngă̒i Khaw Roi (Đoi) - Ngày Sao Roi (Tua Rua)

-Ngă̒i Mươ Pa̭w - Ngày Mưa bão

-Ngă̒i Khwang Ka̭c - Ngày Khoang Cạc

-Ngă̒i Roi baw - Ngày Roi vào

-Ngă̒i Roi tha - Ngày Roi ra

2. Hệ thống các ngày đa yếu tố:

Các ngày đa yếu tố là những ngày được cho là có nhiều yếu tố xảy ra trong ngày đó. Nói cách khác các ngày đa yếu tố bởi có ít nhất 2 yếu tố trở lên cùng kết hợp chi phối ngày đó.

Ví dụ như như ngày Cá song cũng là ngày Hao hoặc Ngày Hao song cũng là ngày Lỗ.v.v...

Những ngày có đa yếu tố thường là những ngày xấu

-Sơ bộ điều tra có tới hơn 20 ngày đa yếu tố được "cấu tạo” bởi ít nhất từ 2 yếu tố.



Một số kí hiệu thể hiện các ngày có nhiều yếu tố chi phối trên lịch Roi


Các tin khác


Nét đẹp sinh hoạt keng loóng của đồng bào dân tộc Thái ở huyện Mai Châu

(HBĐT) - Không chỉ thực hành trong các phong tục, nghi lễ truyền thống, sinh hoạt keng loóng được đồng bào dân tộc Thái ở huyện Mai Châu bảo tồn và trở nên phổ biến trong đời sống, nhất là vào những ngày vui, dịp lễ hội. Đồng thời, trở thành hình thức trình diễn nổi bật phục vụ hoạt động du lịch và các sự kiện văn hoá.

Tam Đảo đón nhận giải thưởng quốc tế " Thị trấn điểm đến ấn tượng hàng đầu thế giới năm 2022"

Chiều 2/12, UBND huyện Tam Đảo tổ chức Lễ công bố và đón nhận giải thưởng quốc tế "Tam Đảo –Thị trấn điểm đến ấn tượng hàng đầu thế giới năm 2022”. Đây là sự kiện du lịch quan trọng nằm trong chuỗi các hoạt động xúc tiến đầu tư, quảng bá du lịch các tháng cuối năm 2022, nhằm kích cầu du lịch và tạo điều kiện để du khách tới Vĩnh Phúc trong bối cảnh mở cửa lại du lịch trong điều kiện bình thường mới.

Bảo tồn điệu múa cổ làng Giắng, tỉnh Thái Bình

NDO - Điệu múa cổ giáo cờ giáo quạt xuất hiện từ thời nhà Trần đang còn được lưu truyền tại làng Giắng (làng Thượng Liệt), xã Đông Tân, huyện Đông Hưng (tỉnh Thái Bình). Đã có thời điểm tưởng thất truyền, nhưng bằng sự bền bỉ, truyền dạy từ đời này sang đời khác, điệu múa đặc sắc này vẫn đang âm thầm khẳng định sự trường tồn trong đời sống dân gian.

Lan tỏa hình ảnh đất và người Vĩnh Phúc đến bạn bè quốc tế

Sáng 30/11, tại Trung tâm lễ hội Tây Thiên, UBND tỉnh Vĩnh Phúc tổ chức Lễ phát động trồng cây năm 2023 vì mục tiêu "Phát triển du lịch và bảo vệ môi trường”. Sự kiện năm nay thêm phần đặc biệt vì sự có mặt của các thí sinh đại diện cho 71 quốc gia tham dự vòng chung kết cuộc thi Hoa hậu du lịch thế giới. Qua đó, góp phần quảng bá truyền thống văn hóa, hình ảnh đất và người Vĩnh Phúc giàu đẹp, thân thiện đến bạn bè quốc tế.

Trao quyết định Chủ tịch Hội Nhà báo Thành phố Hồ Chí Minh

Chiều 30/11, Hội Nhà báo Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức Lễ trao quyết định cán bộ. Hội Nhà báo Việt Nam công nhận nhà báo Nguyễn Tấn Phong, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Thành phố Hồ Chí Minh, giữ chức Chủ tịch Hội Nhà báo Thành phố Hồ Chí Minh, nhiệm kỳ 2020-2025.

Xem các tin đã đưa ngày:
Tin trong: Chuyên mục này Mọi chuyên mục