(HBĐT) - Hiện nay, tại làng Chiềng Vang ở huyện Lạc Sơn, trong gia đình ông Quách Phẩm còn lưu giữ hơn 100 bức ảnh đen trắng được chụp từ những năm 1930 - 1940 của thế kỷ XX, có giá trị về nhiều mặt. Qua thông tin các bức ảnh có thể cho ta thấy được phần nào về văn hóa, đời sống của người Mường trong thời Pháp thuộc. Trải qua nhiều thăng trầm của thời cuộc, lịch sử tác động đến gia đình cộng với sự dịch chuyển nhiều lần, qua tay nhiều người, chất liệu ảnh cơ bản in trên giấy nên nhiều ảnh đã phai, ố, bong tróc, tuy nhiên có nhiều bức ảnh còn giữ được những nét cơ bản dễ nhận biết.

 

Đây là bộ sưu tập ảnh gia đình, các nhân vật chính trong ảnh cơ bản là người nhà, hầu hết các nhân vật trong ảnh đều có dàn dựng, bố trí, song các cảnh phía sau nhân vật, phục trang, cảnh vật và ảnh phong cảnh cho ta nhiều thông tin, tư liệu, cứ liệu văn hóa. Có thể chia thành các nhóm ảnh có các thông tin sau: ảnh phong cảnh; ảnh những người nổi tiếng khi đó, ảnh về phong tục tập quán; ảnh về   kiến trúc; trang phục người xưa; ảnh thời sự khi đó giờ có thể coi là ảnh lịch sử.

 

1. Địa điểm nổ ra cuộc biểu tình thị uy dẫn tới giành chính quyền về tay nhân dân tháng 8/1945.

 

Trong bộ sưu tập có 2 bức ảnh quý đó là các bức ảnh chụp chợ Vụ Bản, thị trấn Vụ Bản vào khoảng năm 1940.

 

Bức ảnh cho thấy, chợ Vụ Bản nổi tiếng khi ấy được xây dựng ở khu bến xe khách ngày nay bên bờ đông sông Bưởi. Chợ được xây dựng thành hai dãy ở giữa có con đường rộng quang đãng cho khách đi chợ qua lại. Có hơn 20 ngôi nhà to, quá nửa nhà được xây bằng gạch, mái ngói rất đẹp, rộng rãi. Sát bờ sông nơi gần cầu phao có ngôi nhà to, bề thế, không rõ là nhà ai được xây rất đẹp. Chợ được vệ sinh quang đãng, sạch sẽ. Hậu cảnh xa xa nhìn về phía tây là đồn Tây cao hai tầng, dưới chân đồi ở chỗ sân vận động ngày có một ngôi đình khi đó chắc mới xây xong. 

 

Đây chính là chợ đã đi vào lịch sử của nhân dân Lạc Sơn, trong cuốn “Lịch sử Đảng bộ huyện Lạc Sơn ” tập 1 có viết nguyên văn như sau: Sáng sớm ngày 20/8/1945 (14 tháng 7 âm lịch), hôm ấy, nhân dân các dân tộc ở Lạc Sơn từ vùng cao Ngọc Sơn, Ngọc Lâu, Miền Đồi đến vùng xa xôi, hẻo lánh như Bình Hẻm kéo đến chợ (Vụ Bản) rất đông. Thực hiện phương án dự kiến, tự vệ chiến đấu cùng các hội viên cứu quốc Vụ Bản trương cờ đỏ, sao vàng cùng các biểu ngữ ở khu phố bên chợ. Anh Ba Lưu cùng các hội viên cứu quốc Đào, Hoa hướng dẫn quần chúng tập trung tại sân chợ nghe đại diện Việt Minh diễn thuyết. Đúng 8 giờ sáng, đồng chí Trương Đình Dần, ủy viên Ban chỉ huy khởi nghĩa tỉnh Hòa Bình thay mặt lực lượng cách mạng dõng dạc tuyên bố: Xóa bỏ chính quyền thực dân, phong kiến... Cuộc mít tinh biến thành cuộc biểu tình thị uy, đoàn quân cách mạng vượt sông Bưởi tiến sang chiếm châu lỵ buộc Quách Hàm, tri châu Lạc Sơn bàn giao chính quyền. Đồn trưởng đồn Vụ Bản cùng toàn bộ binh lính tuyên bố đầu hàng cách mạng.

 

 

Chợ Vụ Bản xưa là địa điểm nổ ra cuộc biểu tình thị uy do Việt Minh tổ chức tháng 8/1945 dẫn đến cướp chính quyền về tay nhân dân ở huyện Lạc Sơn.(ảnh chụp khoảng năm 1940).

 

 

Một bức ảnh khác chụp từ phía đồi truyền hình, ống kính hướng về phía đông - bắc cho thấy, thị trấn Vụ Bản khi đó khá sầm uất với những ngôi nhà xây kéo dài từ phía đông, tức khu nhà của doanh nghiệp Phong Mỹ đi lên phía bờ sông Bưởi ngã chảy từ Yên Phú   đổ ra.

 

Nay chợ Vụ Bản đã dịch lên cao hơn, về phía chân đồi Khót, dưới chân đền thờ Trần Hưng Đạo, chợ cũ giờ đã thành bến xe. Đồn Tây phía trên nhà tri châu không còn, thay vào đó bên dưới là Đài TT-TH Lạc Sơn với cột ăng-ten vươn cao.  Thị trấn Vụ Bản nay phát triển tỏa ra hai bên bờ sông Bưởi và dọc theo đường 12B.

 

2. Một số nét kiến trúc cổ người Mường qua các bức ảnh.

 

Chùm ảnh có hình kiến trúc nhà cửa cho thấy nhiều điều về kiến trúc xưa của người Mường. ảnh chủ yếu được chụp là các ngôi nhà trong khuôn viên nhà lang cun Mường Vang, ông Quách Hàm. ảnh chụp nhiều người xếp dàn 3 hàng ngang, mỗi hàng khoảng 50 người vừa bằng chiều dài một ngôi nhà sàn lớn phía hậu cảnh. Ngôi nhà sàn dài khoảng 18 - 19 m, gầm sàn cao khoảng 1,6 - 2 m. Qua ảnh cho thấy, ngôi nhà sàn được làm theo phong cách cổ truyền Mường. Mái nhà lợp tranh đan bằng lá cọ,  rộng đồ sộ hình lưỡi rìu hướng xuống, chân giọt ranh được cắt xén thẳng song song với xà đỡ sàn. Vách nhà được thưng ván rất vững chãi, đẹp. Các đầu xà đỡ sàn nhà bốn góc được tạc đầu rồng uy nghi. Một điểm rất đặc biệt, gầm sàn nhà lang cao gần 2 m nhưng cầu thang lên nhà sàn chỉ có 5 bậc, bình quân bậc cách bậc khoảng 40 cm, như vậy, các bậc khá thưa. Sao không phải là 7 hay 9 bậc, chứng tỏ yếu tố phong thủy và đo đạc theo thước Lỗ Ban đã được các gia đình quý tộc rất chú ý. Khoảng cách 40 cm trong thước Lỗ Ban ứng vào các cung vận rất đẹp, rất tốt cho gia chủ, số 5 lẻ là yếu tố văn hóa Mường chỉ sự may mắn.

 

Các nhà nhỏ trong khuôn viên được làm bình thường, vách nứa đan lóng hai, các điểm giao nhau giữa hai mái trái và mái chính không nối nhau như mái nhà hiện nay ta thấy. Toàn bộ mặt phằng mái trái từ dưới lùa dần co đi lên phía đỉnh nóc luồn vuông góc với cạnh mái chính. Mái chính để dài hơn điểm giao cắt với mái trái khoảng hơn nửa mét, như vậy để che gió, mưa không đánh tạt trực tiếp vào đường giao giữa hai mái.

 

Khuôn viên nhà lang thế lực nhất huyện Lạc Sơn khi đó mới chỉ rào bằng cọc tre, bạt nứa đan kín cao hơn 2 mét. Hàng rào cao, đan kín, nếu được gia cố cũng có thể coi là bức tường thành kín đáo, khá vững vàng trước các cuộc đột nhập nhỏ lẻ.

 

3. Chùm ảnh về phong tục, tập quán.

 

Về phong tục tập quán, bộ sưu tập có nhiều ảnh chụp cảnh đưa ma trong tang lễ nguyên chánh quan lang tỉnh Mường, ông Quách Vị, đồng thời cũng là lang cun ở Mường Vang vào năm 1943. Các bức ảnh có nhiều hình ảnh rất giá trị về văn hóa Mường như: Tang phục, vải bọc quan tài, nhà minh tinh... Đặc biệt, bức ảnh chụp lúc đưa quan tài xuống nhà sàn cho thấy, người Mường có làm một cầu thang cho ma đi. Cầu thang được làm bằng thân cây cau ken kín kiểu như sạp, tiếng Mường gọi là “ Man ri, mai ráp” - Cầu thang rì ráp, cầu thang chỉ dùng trong những ngày diễn ra tang lễ và cũng là để đưa quan tài xuống khỏi nhà sàn, sau tang lễ, người Mường phá bỏ đi. Ngày nay, các đám tang người Mường không còn làm cầu thang này     nữa chỉ còn trong hồi ức xa xăm. Quan tài hình tròn được bọc vải có thêu rồng, phượng rất đẹp.

 

Nhà táng, nhiều nơi gọi là nhà xe dùng để úp che quan tài khi đi trên đường được làm cầu kỳ, rất đẹp. Nhà xe cao khoảng 4 mét, dài khoảng 3 mét, bề rộng không rõ. Thân nhà cao khoảng mét rưỡi, trên có cột, không có vách để người ngoài dễ nhìn rõ quan tài bên trong. Mái nhà tạo hình kiểu mái ngói, có 2 tầng mái, khoảng giữa 2 mái là hình chữ nhật trên có 4 ô trang trí nhiều hình vẽ, không rõ là hình gì. Trên các góc mái có trang trí rồng, phượng, trên đỉnh nóc nhà xe có hình cái hồ lô. Qua quan sát bức ảnh cho thấy, những mô tả của nhà văn Phượng Vũ trong cuốn tiếu thuyết “Đất Mường” có nói đến đội trai tráng khênh cái niễng - sàn nhà táng trong một đám ma quý tộc Mường có khả năng đúng, nhà văn đã tả thực, không hư cấu vì trong ảnh những người khiêng chủ yếu mặc trang phục đen, đầu quấn khăn tang màu trắng. Việc này với các nhà dân người khênh nhà táng phải là con, cháu, dâu, rể thân cận, mặc tang phục trắng. Sau đó mới đến hàng xóm, người ngoài, những người này không mặc đồ tang.

 

Đoàn đưa ma còn có đội vải làm cầu cho hồn ma đi, đội trống, con cháu đưa ma, nghi thức nằm đàng, con trai người chết tay cầm gậy có gai, đầu đội mũ rơm... đều được ghi lại. Có những nghi thức đám ma nhà dân không có như đội nghi trượng, 2 người khênh võng điều... Cả nghi thức Nhà nước phong kiến cũng được thể hiện qua đội binh tốt đầu đội nón, vai vác súng làm kiêu binh.

 

Đây mới chỉ là những cái nhìn thoáng qua một số bức ảnh trong bộ sưu tập còn rất nhiều bức ảnh khác với nhiều điều ẩn trong đó chưa được nói lên. Một bộ ảnh sưu tập quý giá là những lát cắt của lịch sử, văn hóa của người Lạc Sơn rất đáng trân trọng, rất mong gia đình luôn lưu giữ, mong các cơ quan chức năng giám định chất lượng, thẩm định giá trị, định danh cũng như tôn vinh gia đình lưu giữ.

 

 

                                                                    Bùi Huy Vọng

                                            (Xóm Bưng, xã Hương Nhượng, huyện Lạc Sơn)

Các tin khác


Dấu ấn Bác Hồ về thăm Hòa Bình qua những tài liệu, hiện vật lịch sử

(HBĐT) - Chúng tôi có mặt tại buổi khai trương phòng trưng bày chuyên đề “Chủ tịch Hồ Chí Minh với tỉnh Hòa Bình” của Bảo tàng tỉnh vào những ngày cả nước có nhiều hoạt động chào mừng kỷ niệm 127 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại và tròn 70 năm ngày Bác lần đầu tiên về thăm tỉnh Hòa Bình (1947- 2017). Đây chính là hoạt động có ý nghĩa để tri ân và tưởng nhớ công ơn to lớn cùng những điều dạy bảo quý báu của Người đối với tỉnh ta.

 Bài 2: Nhận diện lang - đạo

(HBĐT) - Nhìn chung, các sử gia, học giả đều có chung nhận định rằng chế độ lang - đạo của người Mường phát triển cực thịnh vào thời Lê và bị đàn áp suy yếu sau cuộc khởi nghĩa Lê Duy Lương. Vua Minh Mạng (trị vì 1820 - 1841) đã có những cải cách quan trọng như: Chia lại các châu, mường ở miền núi, tước bỏ quyền thế tập cha truyền con nối, tước bỏ các đặc quyền của các tù trưởng ở miền núi, trong đó có lang - đạo ở vùng Mường. Tuy vậy, chế độ lang - đạo vẫn dai dẳng tồn tại và chỉ bị đánh đổ khi cách mạng tháng 8 - 1945 thành công, chế độ mới được thiết lập.

Tìm hiểu về nhà lang trong xã hội cổ truyền Mường

(HBĐT) - Theo quan điểm chung của giới nghiên cứu cho thấy, chế độ lang - đạo ra đời trong xã hội Mường từ giai đoạn đồ đồng chuyển sang giai đoạn đồ sắt, tương ứng giai đoạn văn hóa Đông Sơn. Nhờ có công cụ bằng kim khí nên năng suất lao động tăng cao, của cải trong xã hội dồi dào hơn trước. Hình thức sở hữu tư nhân chiếm ưu thế tuyệt đối, xã hội phân chia giai cấp diễn ra mạnh mẽ. Giai đoạn đầu khi mới hình thành, chế độ lang - đạo còn gần gũi với nhân dân, đóng vai trò như là tù trưởng, thủ lĩnh, phù hợp với trình độ sản xuất, quản lý xã hội khi đó. Trải qua hàng trăm năm, chế độ lang - đạo tập trung cho mình quyền tuyệt đối về sở hữu tư liệu sản xuất, thậm chí cả người dân của mình, dẫn đến độc quyền trong phân phối sản phẩm, độc quyền trong việc đề ra các luật lệ. Dân Mường phải lệ thuộc và trở thành nông nô, lao động cho các nhà lang. Chế độ này dần thoái hóa, trở nên cực kỳ bảo thủ, phản động cản trở bước tiến của xã hội và dần trở nên mâu thuẫn, đối lập sinh tử với dân Mường và bị đánh đổ trong cách mạng tháng 8/1945. Loạt bài viết này xin lược giới thiệu về nhà lang và chế độ nhà lang nhằm cung cấp cho bạn đọc cái nhìn tuy sơ lược nhưng toàn về chế độ này trong xã hội Mường trước tháng 8/1945.

Chuyện kể về anh hùng Bùi Văn Hợp

(HBĐT) - Con đường bê tông rợp bóng tre đưa chúng tôi đến ngôi nhà nhỏ tại xóm Chiềng 1, xã Vĩnh Đồng, huyện Kim Bôi - nơi anh hùng Bùi Văn Hợp sinh ra và lớn lên. Kín những khoảng tường trong ngôi nhà nhỏ là rất nhiều giấy khen, huân, huy chương. 45 năm sau ngày anh ngã xuống, câu chuyện về anh vẫn có sức sống mãnh liệt, là niềm tự hào của mảnh đất Mường Động anh hùng.

Truyền thống “ đi trước mở đường” tiếp bước tương lai

(HBĐT) - Địa bàn tỉnh là đầu mối giao thông tỏa đia mọi miền đất nước có tầm đặc biệt quan trọng trong thời chiến tranh. Quốc lộ 6 nối liền Thủ đô với các tỉnh đồng bằng qua miền Trung du lên Tây Bắc, sang Lào, vào các tỉnh khu 4, đến chiến trường miền Nam. Trục đường 6 nối liền quốc lộ 21A, 12A, 21B, quốc lộ 15, tất cả hình thành hệ thống GTVT liên hoàn. Trên các tuyến có 5 bến phà là: Bờ, Rút, Thia, Vụ Bản, Chi Nê. Trên các tuyến giao thông có các cầu, cống lớn, nhiều nhịp, khẩu độ hàng chục mét, có nhiều đoạn qua đèo hiểm trở bên núi, bên sông như dốc Chó Treo, đèo Hút Gió…Đó là những trọng điểm xung yếu được xác định là “yết hầu” của tuyến giao thông trên địa bàn, cũng là trọng điểm đánh phá liên tục của giặc Mỹ trong chiến tranh.

Xã Thu Phong âm vang chiến công bắn rơi máy bay Mỹ

(HBĐT)- Mảnh đất anh hùng Thu Phong (Cao Phong) đang từng ngày đổi thay. Thu Phong phủ một màu xanh bạt ngàn của những đồi cam. Trái cam vàng đã đem lại cuộc sống ấm no, hạnh phúc nhưng trong tiềm thức của người dân nơi đây luôn âm vang chiến công oanh liệt dùng súng trường bắn rơi máy bay Mỹ ngày 20/7/1966 của 5 dân quân xã Thu Phong.