(HBĐT) - Theo quan điểm chung của giới nghiên cứu cho thấy, chế độ lang - đạo ra đời trong xã hội Mường từ giai đoạn đồ đồng chuyển sang giai đoạn đồ sắt, tương ứng giai đoạn văn hóa Đông Sơn. Nhờ có công cụ bằng kim khí nên năng suất lao động tăng cao, của cải trong xã hội dồi dào hơn trước. Hình thức sở hữu tư nhân chiếm ưu thế tuyệt đối, xã hội phân chia giai cấp diễn ra mạnh mẽ. Giai đoạn đầu khi mới hình thành, chế độ lang - đạo còn gần gũi với nhân dân, đóng vai trò như là tù trưởng, thủ lĩnh, phù hợp với trình độ sản xuất, quản lý xã hội khi đó. Trải qua hàng trăm năm, chế độ lang - đạo tập trung cho mình quyền tuyệt đối về sở hữu tư liệu sản xuất, thậm chí cả người dân của mình, dẫn đến độc quyền trong phân phối sản phẩm, độc quyền trong việc đề ra các luật lệ. Dân Mường phải lệ thuộc và trở thành nông nô, lao động cho các nhà lang. Chế độ này dần thoái hóa, trở nên cực kỳ bảo thủ, phản động cản trở bước tiến của xã hội và dần trở nên mâu thuẫn, đối lập sinh tử với dân Mường và bị đánh đổ trong cách mạng tháng 8/1945. Loạt bài viết này xin lược giới thiệu về nhà lang và chế độ nhà lang nhằm cung cấp cho bạn đọc cái nhìn tuy sơ lược nhưng toàn về chế độ này trong xã hội Mường trước tháng 8/1945.

Bài 1: Lịch sử ra đời của nhà lang

 

1. Phản ánh của Sử thi đẻ đất - đẻ nước:

Trong mo sử thi Đẻ đất - Đẻ nước của người Mường có chương mo đeé tlơởng điểng - đẻ trứng điếng, có những chi tiết nói về việc hình thành nên chế độ nhà lang thời sơ sử rất đáng chú ý. Tất nhiên sử thi không phải là chính sử nhưng nó cũng có những phản ánh gần với đời sống thời sơ sử và đáng để làm tư liệu trong công việc nghiên cứu.

 

Xin vắn tắt như sau: Cây si thần thoại sau khi bị ngã đổ, đã sinh ra đôi chim âl kẳi ưở -  chim ây cái ứá, đôi chim thần này đẻ ra một bọc trứng. Đôi vợ chồng chim mổ vách đá vàng thành hang để ấp trứng, gọi là hang Hanh hang Hao. Từ bọc trứng này sinh ra muôn vật từ cây cỏ, đến mây gió... Cuối cùng chỉ còn một quả trứng hình hộp ấp mãi không nở. Việc ấp trứng được mô tả khá nhiều chi tiết, từ chim ác, gà rừng, chim vàng anh... tất cả được mời vào ấp đều không đẻ, cuối cùng phải nhờ đến con chim Réo Rạ vào ấp, trứng mới nở. Từ bọc trứng này đẻ ra muôn loài, đẻ ra Tá Cài, Tá Cần, nàng Dạ Kịt và đẻ ra các giống người.

 

Trong bối cảnh thời sơ sử các mâu thuân xã hội liên tiếp xảy ra, các cuộc chiến giữa các bộ tộc xảy ra liên miên, đầu đã rơi, máu đã đổ:

- Chẻm khà nhơ chẻm khươ/ Chém nhau như chém chuối

Bó khà như chẻm loỏng/  Giết nhau như giết bụi chuối

Chết nhơ kâl roọng kẹnh rừng/ Người chết như cây rừng bị phát làm nương

Chắi tha nứng mẩw dó/ Chảy ra toàn máu đỏ

Zó tha nứng mẩw woàng/ Nhỏ ra nhiều máu vàng

Chắi tha thènh khoang, thènh bển.../ Chảy ra thành khoang, thành bến...

Mâu thuẫn xã hội đã ở mức tột đỉnh không thể hơn được nữa, đó là bối cảnh xã hội hỗn loạn không có người đứng đầu. Điều này được nói trong Mo Mường:

- ó mắt lể ngăi là đửa enh/ Biết lấy ai là người làm thủ lĩnh

Tha hơ lể ngăi là người mạng.../ Biết lấy ai làm người trên...

Cuộc sống khi đó đã bắt đầu hình thành xã hội có tổ chức, các tranh cấp bộ tộc khiến các thị tộc cần có người đứng lên làm thủ lĩnh dẫn dắt dân mường, cai quản mọi công việc, phân xử khi có tranh chấp xảy ra trong nội bộ, tổ chức dân mường chiến đấu bảo vệ bộ tộc.

Nghe nói trong hang Hanh, hang Hao có Tá Kài là người tài giỏi, người mường bàn nhau  mời ngài ra làm lang cai quản đất mường.

Thật không may Tá Kài khi ra khỏi hang Hanh, hang Hao bị con ma “Kốch” (sao Băng trên trời) đánh. Sau đó người Mường lại vào hang Hanh, hang Hao mời Tá Kần ra làm lang. Đây là vị lang kun đầu tiên trong lịch sử của người Mường nên người Mường còn gọi ngài là lang Kun Kần.   

 

Việc sinh ra con người được lý giải giản đơn từ bọc trứng, song những chi tiết sau đó nói về đời sống của người Mường thời sơ sử rất đáng chú ý và mô tả rất thực đời sống xã hội của người nguyên thủy từ trong hang ra định cư ngoài đồng bãi, khi đó bắt đầu hình thành xã hội có giai cấp, rất tự nhiên cần phải có con người làm thủ lĩnh để quản lý xã hội đó, đó chính là nguyên do ra đời của lang và chế độ nhà lang.

 

Từ đoạn Mo Mường trên các thế hệ sau này của lang - đạo rất tự hào về khởi thủy gốc gác của mình.

 

2. Ghi chép chính sử:

 

Sử cũ chép lại rằng: “Hùng vương đóng đô ở Phong Châu đặt tướng văn gọi là lạc hầu, võ tướng gọi là lạc tướng, con trai vua gọi là quan lang, con gái Vua gọi là Mị Nương, các quan nhỏ thì gọi là bô chính. Quyền chính trị thì cứ cha truyền con nối gọi là phụ đạo”.

 

Là người Việt Nam hẳn ai cũng biết câu chuyên “Sự tích bánh chưng”, nhân vật chính trong truyện là Lang Liêu, con trai Vua Hùng, nhờ làm ra bánh chưng mà được nối ngôi vua.

Lang - đạo là danh từ chỉ tầng lớp trong xã hội Mường, tuy chiếm số lượng ít trong cư dân Mường song lại đóng vai trò vừa là đẳng cấp trên vừa là đẳng cấp cai trị. Đạo là danh từ được nói đến trong người Mường, nó xuất phát từ “phụ đạo” là một chức danh do triều đình phong kiến miền xuôi trước kia phong cho các tù trưởng người dân tộc thiểu số ở miền núi trong đó có quan lang là người Mường

 

Các ông lang, ông đạo là những cá nhân cụ thể mang dáng dấp là thủ lĩnh, người đứng đầu trong các khu dân cư và xã hội Mường cổ truyền.

Trong phân cấp của mình, có lang Kun, đạo và các lang thường. Lang kun thường là các ông lang thuộc dòng trưởng, còn được dân gian mường gọi bằng các danh từ khác như:  ông chu, ông chưởng , chuổ đất - chúa đất... Lang thường và các đạo nhỏ thuộc dòng thứ

 

Chế độ nhà lang sinh ra tồn tại song hành cùng lịch sử người Mường, trong chính sử Việt Nam trong các triều đại phong kiến chủ yếu do người Kinh soạn thảo mang tư tưởng Nho giáo đề cao vai trò dân tộc đa số là chủ thể - Cụ thể ở Việt Nam là dân tộc Kinh - coi thường dân tộc thiểu số, thường gọi họ là người Man, người Thổ, nặng hơn nữa gọi là: Di tộc... Địa bàn người thiểu số sinh sống thì gọi là các động... Thế nên vai trò của các tộc người thiểu số và các cá nhân các tù trưởng ưu tú của các dân tộc thiểu số không không được ghi chép trong chính sử, chỉ khi họ gây ra những biến động lớn hay có những công trạng lớn với vương triều mới miễn cưỡng ghi vào. Các vị quân vương, các bậc anh hùng dân tộc có nguồn gốc hay hơi hướng ảnh hưởng của người thiểu số như: Đinh Bộ Lĩnh, Lê Lợi, Lê Lai vốn là phụ đạo (lang - đạo) người Mường... thì bị ghi chép làm mờ đi thân thế, nguồn gốc của họ. Cho đến ngày nay, một số dòng họ Đinh ở huyện Tân Lạc, Cao Phong vẫn thầm coi mình là hậu duệ của Đinh Tiên Hoàng dù chính sử không ghi song trong dân gian vẫn cho rằng ông là người Mường. Đặc biệt hơn người Mường ở Thanh Hóa vẫn kính trọng song rất dân giã gọi Lê Lợi là dạw tlam - đạo tram.

(còn nữa)

                                                              Bùi Huy Vọng (T.T.V)

Trong bài viết phần ghi tiếng Mường được sử dụng theo bảng chữ cái Mường được UBND tỉnh Hòa Bình công bố tháng 10 - 2016, theo đó: chữ “d” đọc như chữ “đ” trong tiếng Việt, chữ “z” đọc như chữ “d”, chữ “k” đọc như “c”, chữ “W” cuối âm tiết đọc như chữ “o” hay “u”.

Các tin khác


Bài 3: Đặc quyền của lang - đạo và quyền tối thượng đề ra luật lệ, thâu tóm tư liệu sản xuất


(HBĐT) -Trên thực tế, lang - đạo nhất là lang kun chúa đất có những đặc quyền như sau:

Dấu ấn Bác Hồ về thăm Hòa Bình qua những tài liệu, hiện vật lịch sử

(HBĐT) - Chúng tôi có mặt tại buổi khai trương phòng trưng bày chuyên đề “Chủ tịch Hồ Chí Minh với tỉnh Hòa Bình” của Bảo tàng tỉnh vào những ngày cả nước có nhiều hoạt động chào mừng kỷ niệm 127 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại và tròn 70 năm ngày Bác lần đầu tiên về thăm tỉnh Hòa Bình (1947- 2017). Đây chính là hoạt động có ý nghĩa để tri ân và tưởng nhớ công ơn to lớn cùng những điều dạy bảo quý báu của Người đối với tỉnh ta.

 Bài 2: Nhận diện lang - đạo

(HBĐT) - Nhìn chung, các sử gia, học giả đều có chung nhận định rằng chế độ lang - đạo của người Mường phát triển cực thịnh vào thời Lê và bị đàn áp suy yếu sau cuộc khởi nghĩa Lê Duy Lương. Vua Minh Mạng (trị vì 1820 - 1841) đã có những cải cách quan trọng như: Chia lại các châu, mường ở miền núi, tước bỏ quyền thế tập cha truyền con nối, tước bỏ các đặc quyền của các tù trưởng ở miền núi, trong đó có lang - đạo ở vùng Mường. Tuy vậy, chế độ lang - đạo vẫn dai dẳng tồn tại và chỉ bị đánh đổ khi cách mạng tháng 8 - 1945 thành công, chế độ mới được thiết lập.

Chuyện kể về anh hùng Bùi Văn Hợp

(HBĐT) - Con đường bê tông rợp bóng tre đưa chúng tôi đến ngôi nhà nhỏ tại xóm Chiềng 1, xã Vĩnh Đồng, huyện Kim Bôi - nơi anh hùng Bùi Văn Hợp sinh ra và lớn lên. Kín những khoảng tường trong ngôi nhà nhỏ là rất nhiều giấy khen, huân, huy chương. 45 năm sau ngày anh ngã xuống, câu chuyện về anh vẫn có sức sống mãnh liệt, là niềm tự hào của mảnh đất Mường Động anh hùng.

Truyền thống “ đi trước mở đường” tiếp bước tương lai

(HBĐT) - Địa bàn tỉnh là đầu mối giao thông tỏa đia mọi miền đất nước có tầm đặc biệt quan trọng trong thời chiến tranh. Quốc lộ 6 nối liền Thủ đô với các tỉnh đồng bằng qua miền Trung du lên Tây Bắc, sang Lào, vào các tỉnh khu 4, đến chiến trường miền Nam. Trục đường 6 nối liền quốc lộ 21A, 12A, 21B, quốc lộ 15, tất cả hình thành hệ thống GTVT liên hoàn. Trên các tuyến có 5 bến phà là: Bờ, Rút, Thia, Vụ Bản, Chi Nê. Trên các tuyến giao thông có các cầu, cống lớn, nhiều nhịp, khẩu độ hàng chục mét, có nhiều đoạn qua đèo hiểm trở bên núi, bên sông như dốc Chó Treo, đèo Hút Gió…Đó là những trọng điểm xung yếu được xác định là “yết hầu” của tuyến giao thông trên địa bàn, cũng là trọng điểm đánh phá liên tục của giặc Mỹ trong chiến tranh.

Xã Thu Phong âm vang chiến công bắn rơi máy bay Mỹ

(HBĐT)- Mảnh đất anh hùng Thu Phong (Cao Phong) đang từng ngày đổi thay. Thu Phong phủ một màu xanh bạt ngàn của những đồi cam. Trái cam vàng đã đem lại cuộc sống ấm no, hạnh phúc nhưng trong tiềm thức của người dân nơi đây luôn âm vang chiến công oanh liệt dùng súng trường bắn rơi máy bay Mỹ ngày 20/7/1966 của 5 dân quân xã Thu Phong.