(HBĐT) -Trên 4 vùng Mường (Bi - Vang - Thàng - Động), những người lưu giữ và biết xem bộ lịch cổ xưa của người Mường (lịch Đoi) chỉ còn đếm được trên đầu ngón tay. Một trong số ít người đang nắm giữ "bảo bối” này là ông Bùi Văn Lựng, nghệ nhân mo Mường ở xóm Mường Lầm, xã Phong Phú (Tân Lạc).

 


Nghệ nhân Bùi Văn Lựng, xóm Mường Lầm, xã Phong Phú (Tân Lạc) giới thiệu về lịch Đoi của người Mường.

Trong câu chuyện mở đầu về lịch Đoi của nghệ nhân Lựng, bây giờ, các gia đình thường sử dụng lịch Tây để biết ngày, tháng, nhưng người vùng Mường Bi vẫn giữ cách tính ngày, tháng dựa vào lịch Đoi. Mang bộ lịch Đoi cất kỹ từ cánh tủ ra, ông Lựng giảng giải về nguồn gốc bảo bối này. Nghe các cụ xưa truyền lại thì lịch Đoi có từ thuở đất còn bạc lạc, đá thì mới đẻ, con dân Mường Bi nhìn trăng đoán nắng, nhìn sao đoán gió, qua hàng trăm đời người mới làm ra được. Cũng kể từ khi đó, người Mường Bi đi cày đi cuốc, bắt tôm, đánh cá, dựng vợ gả chồng, ngày lành tháng tốt… cứ theo lịch Đoi mà làm. Lịch được làm từ 12 thẻ tre dài chừng 20 cm, rộng 2 cm, tượng trưng cho 12 tháng trong năm. Mỗi thẻ tre được khắc 30 khấc tượng trưng cho 30 ngày. 

Nói về bộ lịch, nghệ nhân Lựng chia sẻ: Cách tính ngày độc đáo của người Mường Bi, đó là dựa vào việc nhìn sao đoi. Mỗi tháng trong năm được tính đúng 30 ngày, không hơn, không kém. Nhìn vào khấc trong từng thẻ tre biểu thị cho 1 ngày. Trên thẻ, người Mường khắc các ký hiệu vạch, nhìn vào đó mà tính, đoán được ngày. Ngày tốt là ngày không có gạch, không có chấm (lỗ). Nếu thấy ký hiệu hình đuôi cá nghĩa là ngày cá đi, thuận lợi cho việc đi lưới, đi chài. Trên thẻ thấy chấm sao là ngày sao đoi, tức là ngày kỵ, không nên làm gì. Ngày có vạch mũi tên là ngày mưa bão, thường tập trung vào tháng 10. Ngày có chấm lỗ gọi là ngày hao, tốt nhất không nên làm gì, kể cả trồng trọt cũng không nên. Việc tính toán các ngày tốt, xấu trong tháng còn được kết hợp với cách bấm đốt tay (bắt tự).

Cũng theo cách tính lịch Đoi, các ngày từ 1-10, người Mường gọi là ngày cây, từ ngày 11-20 gọi là ngày lồng và từ ngày 21-30 gọi là ngày cuối. Người Mường nói chung, người Mường Bi nói riêng thường tổ chức những việc hệ trọng vào những ngày đầu tháng (ngày cây), tránh những ngày kỵ (mồng 5, 14, 23). Tháng 4 là ngày cá đẻ trứng, vào tháng khắc hình đuôi cá, người dân dựa vào sự phán đoán này để đi cất vó ở suối, sông. Tháng 4 cũng là tháng bắt đầu của một năm theo cách tính lịch Đoi. Nếu người Việt đón Tết cổ truyền từ ngày mồng 1 thì theo lịch Đoi là ngày 30 tháng Chạp của người Mường.

Cũng theo nghệ nhân Lựng, mặc dù còn ít người hiểu được lịch Đoi nhưng ở từng khía cạnh, lịch Đoi - loại lịch pháp hội tụ tri thức dân gian này vẫn có trong mọi mặt đời sống của người Mường, giúp đoán định thời tiết, ngày tốt, xấu. Hiện nay, nhiều gia đình ở vùng Mường Bi khi cất nhà mới, tậu xe, mua trâu, bò vẫn dựa theo lịch Đoi. Trong việc đặt móng, cất nhà, cưới hỏi, các gia đình đều tìm đến thầy mo, người am hiểu về lịch Đoi nhờ xem lịch Đoi, bấm đốt tay để chọn ngày lành, tháng tốt…   
   
Đáng mừng là hiện nay, trước thực trạng lịch Đoi có nguy cơ mai một, thất truyền, ngày càng ít người biết, Sở VH-TT&DL đang xây dựng hồ sơ trình Bộ VH-TT&DL đưa lịch Đoi trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Quá trình lập hồ sơ, những chủ thể nắm giữ bảo bối này như nghệ nhân Bùi Văn Lựng có vai trò quan trọng.    

Bùi Minh

Các tin khác


Từ tỷ phú vùng cam đến chủ trang trại chăn nuôi đại gia súc

(HBĐT) - Từng là một trong những tỷ phú ở thủ phủ cam Cao Phong, ông Đặng Văn Chính, khu 5, thị trấn Cao Phong (Cao Phong) thu gọn quy mô trồng trọt, tập trung chuyển sang chăn nuôi vỗ béo đàn đại gia súc. Hiệu quả của hướng đi mới đang được khẳng định với việc xây dựng một trang trại hàng trăm con trâu, bò, đầu ra sản phẩm ổn định.

Điều phi thường của tình yêu thương kết nối hạnh phúc gia đình

(HBĐT) - Với chủ đề "Điều phi thường của yêu thương", lễ tuyên dương "Gia đình trẻ Việt Nam tiêu biểu năm 2021" vừa được tổ chức đã vinh danh các cặp vợ chồng cùng làm ngành y và tham gia tuyến đầu chống dịch Covid-19; cùng vượt khó phát triển kinh tế gia đình, hay rào cản phong tục tập quán để xây dựng cuộc sống hạnh phúc. Anh Nguyễn Văn Đoàn (Phòng công tác Đảng và công tác chính trị, Công an tỉnh) và chị Hà Thảo Ngân (giáo viên trường Mầm non Hữu Nghị, TP Hòa Bình) là 1 trong 20 gia đình được tuyên dương trong chương trình.

Trưởng xóm 8X phát huy vai trò người “mở lối”

(HBĐT) - Thuộc thế hệ 8X nhưng anh Lường Văn Vinh ở xóm Trung Tằm, xã Trung Thành (Đà Bắc) đã có thâm niên hơn 10 năm làm trưởng xóm. Phát huy sức trẻ cùng sự năng động, nhiệt tình, anh không chỉ tạo dựng kinh tế gia đình ổn định mà còn giúp nhân dân trong xóm tích cực xóa đói, giảm nghèo, vươn tới cuộc sống ấm no.

Thanh niên khởi nghiệp từ mô hình hợp tác xã

(HBĐT)- Đinh Đức Chiến, Giám đốc HTX nông nghiệp an toàn Yên Thủy (Yên Thủy); Nguyễn Trung Kiên, Giám đốc HTX dịch vụ nông nghiệp Độc Lập (TP Hòa Bình); Bùi Văn Tường, Giám đốc HTX sản xuất và kinh doanh nông nghiệp 0789 (Tân Lạc); Trần Trung Đức, Giám đốc HTX chuối Viba (Lương Sơn)… Đó là những thanh niên tiêu biểu, đại diện cho thế hệ trẻ mạnh dạn lựa chọn mô hình HTX để khởi nghiệp. Các HTX do thanh niên làm chủ dù mới thành lập, song đem lại hiệu quả kinh tế cao, tạo việc làm cho thanh niên và người dân địa phương.

Nông dân Bùi Văn Tỵ làm giàu từ mô hình kinh tế tổng hợp 

(HBĐT) - Từ nhiều "không”, không vốn, không kinh nghiệm, không có người hướng dẫn, nhưng với sự cần cù, chịu thương chịu khó, nỗ lực từng ngày, anh Bùi Văn Tỵ, xóm Ba Lầm, xã Nuông Dăm (Kim Bôi) đã vươn lên làm giàu trên chính mảnh đất quê hương, nơi nhiều người cho là chốn "chó ăn đá, gà ăn sỏi”. 

Nghị lực của một chàng trai dân tộc Tày

(HBĐT) - Sinh ra trong một gia đình nghèo tại xóm Lọng, xã Đoàn Kết (Đà Bắc), cha mẹ mất sớm, chàng trai dân tộc Tày Lường Văn Hiếu lại mắc bệnh lao xương khiến khuyết tật chân, vận động khó khăn. Những tưởng tương lai đã khép lại nhưng bằng ý chí và nghị lực phi thường, anh Hiếu đã phấn đấu lao động, lập gia đình và tự trang trải cuộc sống. Anh vinh dự là 1 trong 50 thanh niên khuyết tật tiêu biểu được tuyên dương trong chương trình "Tỏa sáng nghị lực Việt” năm 2021, do T.Ư Hội LHTN Việt Nam phối hợp Công ty TNHH TCPVN tổ chức.

Xem các tin đã đưa ngày:
Tin trong: Chuyên mục này Mọi chuyên mục